Şema Terapisi
Şema Terapisi
Şema Terapisi; kişinin kendisi, diğer insanlar ve ilişkiler hakkında zaman içinde geliştirdiği köklü inanç ve örüntüleri ele alan bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır. Günümüzde yaşanan bazı duygusal ve ilişkisel güçlüklerin, geçmişte oluşan ancak yetişkinlik döneminde de etkisini sürdüren örüntülerle bağlantısı değerlendirilebilir.
Şema Terapisi, Jeffrey Young tarafından geliştirilmeye başlanmıştır. Yaklaşım; Bilişsel Davranışçı Terapi temelinin yanı sıra bağlanma, gelişimsel psikoloji, psikodinamik ve yaşantısal terapi yaklaşımlarından yararlanır. Bu nedenle düşüncelerin yanında duygulara, ilişkilere, çocukluk deneyimlerine ve kişinin güçlüklerle baş etmek için geliştirdiği davranışlara da odaklanabilir.
Şema Terapisinin amacı geçmişi suçlu aramak için incelemek değildir. Kişinin geçmiş deneyimleri ile bugünkü düşünce, duygu, davranış ve ilişki örüntüleri arasındaki bağlantıları fark edebilmesi üzerinde çalışılır.
Şema Nedir?
Şema, kişinin kendisi ve çevresi hakkında geliştirdiği geniş kapsamlı düşünce, duygu, anı ve bedensel duyum örüntüsü olarak açıklanabilir. Şemalar, kişinin yaşadığı olayları nasıl yorumladığını ve ilişkilerinde nasıl davrandığını etkileyebilir.
Örneğin kişi, geçmiş deneyimleri sonucunda ihtiyaçlarının karşılanmayacağına ilişkin güçlü bir beklenti geliştirmiş olabilir. Yetişkinlik döneminde çevresindeki kişiler kendisine destek sunsa bile bu desteğin geçici olduğunu düşünebilir veya ihtiyaçlarını ifade etmekten kaçınabilir.
Başka bir kişi hata yaptığında yoğun biçimde yetersiz hissedebilir. Hata yapmamak için aşırı çalışabilir, yeni sorumluluklardan uzak durabilir ya da kendisini başkalarıyla sürekli karşılaştırabilir.
Şema terapi modelinde, kişinin yaşamı boyunca tekrarlanan ve güncel koşullarda işlevini kaybetmiş temel örüntüler erken dönem uyumsuz şemalar olarak adlandırılır. Uluslararası Şema Terapi Derneği modelinde 18 erken dönem uyumsuz şema tanımlanmaktadır.
Şema örnekleri arasında şunlar bulunabilir:
- Terk edilme
- Duygusal yoksunluk
- Kusurluluk
- Başarısızlık
- Sosyal izolasyon
- Güvensizlik
- Boyun eğicilik
- Onay arayıcılık
- Yüksek standartlar
- Kendini feda
Bu kavramlardan birini kendisinde fark etmek, kişinin psikolojik bir bozukluğa sahip olduğu anlamına gelmez. Şemaların değerlendirilmesi; kişinin yaşam öyküsü, mevcut ilişkileri, duygu ve davranışlarıyla birlikte yapılır.
Şemalar Nasıl Oluşabilir?
Şema Terapi yaklaşımına göre çocukluk ve ergenlik dönemindeki temel duygusal ihtiyaçların yeterince karşılanmaması, bazı şemaların oluşmasına katkıda bulunabilir. Çocuğun mizacı, aile ilişkileri, akran deneyimleri ve içinde büyüdüğü koşullar bu süreçte birlikte etkili olabilir.
Temel duygusal ihtiyaçlar genel olarak şunlarla ilişkilendirilebilir:
- Güvenli bağlanma ve kabul görme
- Duyguların ve ihtiyaçların anlaşılması
- Özerklik ve yeterlilik geliştirme
- Gerçekçi sınırlar
- Duyguları ve düşünceleri ifade edebilme
- Kendiliğindenlik ve oyun
Bu ihtiyaçların belirli zamanlarda karşılanmaması, tek başına kalıcı bir psikolojik güçlüğün oluşacağı anlamına gelmez. Şemaların gelişiminde tek bir olaydan çok, kişinin mizacıyla birlikte tekrarlayan deneyimler ve bu deneyimlere yüklediği anlamlar değerlendirilebilir.
Şema Terapisi aile üyelerini suçlamayı amaçlayan bir yaklaşım değildir. Geçmiş koşullar anlaşılmaya çalışılırken kişinin bugünkü ihtiyaçları ve değiştirilebilecek örüntüler ön planda tutulur.
Şemalar Günlük Yaşamda Nasıl Etkinleşir?
Şemalar sürekli olarak aynı yoğunlukta hissedilmeyebilir. Kişinin geçmiş deneyimlerini hatırlatan bir olay, ilişki veya eleştiri şemayı etkinleştirebilir.
Örneğin terk edilme şemasıyla ilişkili bir örüntüsü bulunan kişi, partnerinin mesajına geç yanıt vermesini ilişkinin sona ereceğine dair bir işaret olarak yorumlayabilir. Bu yorumun ardından yoğun kaygı yaşayabilir, art arda mesaj gönderebilir veya incinmemek için ilişkiden uzaklaşabilir.
Yüksek standartlarla ilişkili bir örüntüsü bulunan kişi ise yaptığı iş yeterli olsa bile eksiklere odaklanabilir. Dinlenirken suçluluk hissedebilir ve kendisini sürekli daha fazlasını yapmak zorunda görebilir.
Şema Terapisinde yalnızca olay değil; olayın hangi şemayı harekete geçirdiği, hangi duyguların ortaya çıktığı ve kişinin bu duygularla nasıl baş etmeye çalıştığı birlikte incelenir.
Şemalarla Baş Etme Biçimleri
İnsanlar zorlayıcı şemalarla farklı yollarla baş etmeye çalışabilir. Şema Terapi modelinde bu tepkiler genel olarak teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi başlıkları altında değerlendirilebilir.
Şemaya Teslim Olma
Kişi şemanın doğru olduğunu kabul ediyormuş gibi davranabilir ve geçmişteki örüntülere benzeyen durumların içinde kalabilir.
Örneğin değersiz olduğuna ilişkin güçlü bir örüntüsü bulunan kişi, ihtiyaçlarının dikkate alınmadığı ilişkileri sürdürebilir.
Şemadan Kaçınma
Kişi şemayı harekete geçirebilecek duygulardan, ilişkilerden veya durumlardan uzak durmaya çalışabilir.
Yakın ilişkilerde incinmekten korkan bir kişinin duygusal bağ kurmaktan kaçınması buna örnek olabilir.
Şemayı Aşırı Telafi Etme
Kişi şemanın tam tersi yönde davranarak zorlayıcı duygulardan korunmaya çalışabilir.
Yetersizlik hisseden biri sürekli üstün görünmeye çalışabilir, eleştiriye tahammül etmekte zorlanabilir veya kontrolü tamamen elinde tutmak isteyebilir.
Bu baş etme biçimleri geçmişte kişinin kendisini korumasına yardımcı olmuş olabilir. Ancak mevcut yaşam koşullarında ilişkileri, kararları veya duygusal ihtiyaçları zorlaştırabilir. Şema Terapisi bu davranışları eleştirilecek kusurlar olarak değil, nasıl ve neden geliştirildiği anlaşılması gereken örüntüler olarak ele alır.
Şema Modları Nedir?
Şema modları, kişinin belirli bir anda etkinleşen duygu durumlarını ve baş etme tepkilerini ifade eder. Kişi farklı koşullarda farklı modlar arasında geçiş yapabilir.
Örneğin eleştiri alan bir kişi bir anda kendisini küçük, çaresiz veya yetersiz hissedebilir. Başka bir durumda duygularından uzaklaşabilir, içe kapanabilir veya karşısındaki kişiye öfkeli biçimde tepki verebilir.
Şema Terapi modelinde modlar genel olarak şu alanlarda ele alınabilir:
- Çocuk modları: Kırılganlık, yalnızlık, öfke veya karşılanmamış ihtiyaçlarla bağlantılı duygusal hâller
- Başa çıkma modları: Kaçınma, boyun eğme, duygulardan uzaklaşma veya aşırı kontrol gibi korunma yöntemleri
- Eleştirel ebeveyn modları: Kişinin kendisine yönelik cezalandırıcı, suçlayıcı veya aşırı talepkâr iç sesi
- Sağlıklı yetişkin modu: Duyguları anlayabilme, ihtiyaçları uygun biçimde karşılayabilme, sınır koyabilme ve dengeli karar verebilme kapasitesi
Modlar, ayrı kişilikler anlamına gelmez. Bunlar herkesin farklı zamanlarda yaşayabileceği duygu ve tepki durumlarını anlamlandırmak amacıyla kullanılan terapi kavramlarıdır.
Şema Terapisi Nasıl Uygulanır?
Şema Terapisi yalnızca geçmiş deneyimlerin konuşulduğu bir yaklaşım değildir. Geçmişte oluşan örüntülerin güncel yaşamda nasıl etkinleştiği ve nasıl sürdüğü üzerinde çalışılır.
Süreçte bilişsel, duygusal, davranışsal ve ilişkisel yöntemler bir arada kullanılabilir.
Örüntülerin Belirlenmesi
Kişinin yaşamında tekrar eden ilişkiler, duygusal tepkiler ve baş etme davranışları incelenebilir. Şemaların hangi koşullarda etkinleştiği değerlendirilebilir.
Düşüncelerin Değerlendirilmesi
Şemayla ilişkili düşüncelerin hangi deneyimlere dayandığı ve güncel koşulları ne ölçüde yansıttığı ele alınabilir. Amaç düşünceleri doğrudan olumlu düşüncelerle değiştirmek değildir
Yaşantısal Çalışmalar
Şema Terapisinde imgeleme, sandalye çalışmaları veya duyguların ifade edilmesini kolaylaştıran farklı yaşantısal yöntemlerden yararlanılabilir. Bu çalışmaların amacı geçmişte karşılanmamış ihtiyaçları ve farklı içsel tepkileri daha görünür hâle getirmektir.
Kişi, amacı açıklanmayan veya katılmak istemediği bir uygulamaya zorlanmamalıdır. Kullanılacak yöntem kişinin hazır oluşuna ve terapi hedeflerine göre belirlenir.
Davranış Örüntülerinin Değiştirilmesi
Kişinin ihtiyaçlarını ifade etme, sınır koyma, ilişkilerde farklı davranma veya kaçındığı durumlara yaklaşma biçimleri üzerinde çalışılabilir.
Değişim, yalnızca bir davranışı bırakmak olarak ele alınmaz. O davranışın karşıladığı korunma ihtiyacı anlaşılmaya çalışılır ve yerine daha işlevsel seçenekler geliştirilmesi hedeflenir.
Terapötik İlişkinin Şema Terapisindeki Yeri
Şema Terapisinde danışan ile terapist arasındaki ilişki, çalışmanın önemli bir bölümüdür. Terapist; anlayış, açıklık, güvenilirlik ve mesleki sınırlar içinde kişinin ihtiyaçlarını fark etmesine yardımcı olmaya çalışır.
Yaklaşımda kullanılan sınırlı yeniden ebeveynlik kavramı, terapistin danışanın ebeveyni olması anlamına gelmez. Terapistin mesleki sınırlar içinde; güven, anlayış, doğrulama ve sağlıklı sınırlandırma gibi karşılanmamış ihtiyaçlara duyarlı bir ilişki kurmasını ifade eder. Bu çalışma, terapötik ilişkinin sınırları ve danışanın özerkliği korunarak yürütülmelidir.
Şema Terapisi Hangi Konularda Değerlendirilebilir?
Şema Terapisi özellikle uzun süredir devam eden, farklı yaşam alanlarında tekrar eden veya kişinin ilişkilerini belirgin biçimde etkileyen örüntülerin ele alınmasında değerlendirilebilir.
Çalışma kapsamında şu konular ele alınabilir:
- Tekrar eden ilişki güçlükleri
- Terk edilme veya reddedilme kaygısı
- Yoğun öz eleştiri
- Değersizlik ve yetersizlik düşünceleri
- Duygusal ihtiyaçları ifade etmekte zorlanma
- Sınır koyamama
- Aşırı fedakârlık
- Onay ihtiyacı
- Mükemmeliyetçi beklentiler
- Duygulardan uzaklaşma
- Benzer yaşam örüntülerinin tekrar etmesi
Şema Terapisinin farklı ve uzun süreli psikolojik ya da ilişkisel güçlüklerde kullanılması değerlendirilebilir. Ancak bir yaklaşımın belirli konularda uygulanabilmesi, her kişi için uygun olduğu veya kesin sonuç sağlayacağı anlamına gelmez. Yaklaşım seçimi kişinin ihtiyaçları, başvuru nedeni ve psikoloğun eğitim ve yetkinliği doğrultusunda yapılmalıdır.
Şema Terapisi Ne Kadar Sürer?
Şema Terapisi, özellikle köklü ve uzun süredir tekrar eden örüntüler ele alındığında daha uzun süreli bir psikoterapi çalışması olabilir. Bununla birlikte herkes için geçerli sabit bir seans sayısı bulunmaz.
Süreyi etkileyebilecek unsurlar şunlardır:
- Başvuru nedeninin kapsamı
- Ele alınan örüntülerin günlük yaşam üzerindeki etkisi
- Terapi hedefleri
- Eşlik eden farklı psikolojik veya tıbbi durumlar
- Seansların sıklığı
- Kişinin ihtiyaçları
- Süreç içinde ortaya çıkan yeni çalışma alanları
İlk görüşmede kesin seans sayısı veya sonuç tarihi verilmesi uygun değildir. Terapi hedefleri ve kullanılan yöntemler belirli aralıklarla danışanla birlikte değerlendirilebilir.
Şema Terapisi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Şema Terapisi yalnızca çocukluk dönemine mi odaklanır?
Hayır. Çocukluk ve ergenlik deneyimleri, günümüzdeki örüntüleri anlamak amacıyla değerlendirilebilir. Terapinin önemli bir bölümü, bu örüntülerin mevcut ilişkilerde, duygularda ve davranışlarda nasıl etkinleştiğine odaklanır.
Şema sahibi olmak psikolojik bir bozukluk mudur?
Hayır. Her insan geçmiş deneyimleri doğrultusunda kendisi ve ilişkileri hakkında çeşitli örüntüler geliştirebilir. Bir şemanın bulunması tek başına psikolojik tanı anlamına gelmez. Değerlendirmede şemanın ne kadar katı olduğu ve kişinin yaşamını nasıl etkilediği dikkate alınır.
Şema Terapisi ile Bilişsel Davranışçı Terapi aynı mıdır?
Şema Terapisi, Bilişsel Davranışçı Terapiden geliştirilmiş bütüncül bir yaklaşımdır ancak aynı değildir. BDT yöntemlerinin yanında bağlanma, gelişimsel, psikodinamik ve yaşantısal yaklaşımlardan da yararlanabilir. Geçmiş deneyimler, temel duygusal ihtiyaçlar ve terapi ilişkisi daha geniş biçimde ele alınabilir.
Şema Terapisi kaç seans sürer?
Toplam seans sayısı; başvuru nedenine, ele alınan örüntülerin kapsamına ve kişinin ihtiyaçlarına göre değişir. Uzun süredir devam eden ilişkisel ve duygusal örüntüler daha uzun bir çalışma gerektirebilir. İlk görüşmede kesin süre veya sonuç garantisi verilmesi uygun değildir.
Kaygı belirtileriniz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için kısa bir randevu talebi oluşturun.