Bilişsel Davranışçı Terapi

Bilişsel Davranışçı Terapi, kısaca BDT, kişinin yaşadığı olayları nasıl yorumladığı ile bu yorumlara eşlik eden duygular ve davranışlar arasındaki ilişkiyi ele alan yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır.

BDT’ye göre insanlar aynı olay karşısında birbirinden farklı duygu ve davranışlar gösterebilir. Bu farklılıkta yalnızca olayın kendisi değil, kişinin olaya yüklediği anlam, zihninden geçen düşünceler ve geçmiş deneyimlerinden oluşan değerlendirme biçimleri de etkili olabilir.

Bu yaklaşımda amaç kişiye yalnızca “olumlu düşünmesini” söylemek değildir. Kişinin kendisini zorlayan düşünceleri fark etmesi, bu düşünceleri kanıtlarıyla birlikte değerlendirmesi ve günlük yaşamında kullanabileceği daha işlevsel davranış seçenekleri geliştirmesi üzerinde çalışılır.

Bilişsel Davranışçı Terapi Nedir?

Bilişsel Davranışçı Terapi; düşünceler, duygular, bedensel tepkiler ve davranışların birbiriyle karşılıklı etkileşim içinde olduğunu kabul eder.

Örneğin kişi bir toplantıda konuşmaya hazırlanırken “Yanlış bir şey söylersem herkes beni yetersiz bulacak.” diye düşünebilir. Bu düşünce kaygının artmasına, kalp atışlarının hızlanmasına ve kişinin toplantıda söz almaktan kaçınmasına neden olabilir. Konuşmaktan kaçınmak kısa süreli rahatlama sağlasa da kişinin sosyal durumlarda kendisini ifade edemeyeceği düşüncesinin devam etmesine katkıda bulunabilir.

BDT’de bu örnek yalnızca düşünce üzerinden değerlendirilmez. Kişinin:

İçinde bulunduğu durum,
Zihninden geçen düşünceler,
Hissettiği duygular,
Bedensel tepkileri,
Verdiği davranışsal yanıtlar,
Davranışın kısa ve uzun vadeli sonuçları

birlikte ele alınabilir.

BDT’nin temelini oluşturan bilişsel model, kişinin bir durumu algılama ve yorumlama biçiminin duygusal ve davranışsal tepkileriyle ilişkili olduğunu belirtir. Bu model, terapi hedeflerinin ve kişiye özgü çalışma planının oluşturulmasında kullanılır.

BDT Yalnızca Olumsuz Düşünceleri Değiştirmeyi mi Amaçlar?

BDT bazen “olumsuz düşünceleri olumlu düşüncelerle değiştiren terapi” şeklinde açıklanır. Ancak bu tanım yaklaşımın kapsamını tam olarak yansıtmaz.

BDT’de amaç her durumda olumlu düşünmek veya zorlayıcı duyguları yok saymak değildir. Kişinin düşüncelerini daha esnek, dengeli ve mevcut durumla uyumlu biçimde değerlendirebilmesi üzerinde çalışılır.

Örneğin “Hiç hata yapmayacağım.” düşüncesi olumlu görünse de gerçekçi olmayabilir. Bunun yerine “Hata yapma ihtimalim var; böyle bir durumda ne yapabileceğimi değerlendirebilirim.” gibi daha dengeli bir bakış açısı ele alınabilir.

Terapi sürecinde düşüncelerin yanı sıra kaçınma, erteleme, sürekli kontrol etme, güvence arama veya sosyal ilişkilerden geri çekilme gibi davranışların kişinin yaşadığı güçlüğü nasıl etkilediği de incelenebilir.

Bilişsel Davranışçı Terapi Nasıl Uygulanır?

BDT genellikle belirli hedefler doğrultusunda ilerleyen ve seansları yapılandırılmış olabilen bir yaklaşımdır. Bununla birlikte her danışana aynı teknikler uygulanmaz. Terapi planı kişinin başvuru nedeni, ihtiyaçları, yaşam koşulları, kültürel özellikleri ve belirlenen hedefler doğrultusunda oluşturulur.

Süreçte şu çalışmalar değerlendirilebilir:

Düşünceleri Fark Etme

Kişinin zorlandığı durumlarda zihninden geçen otomatik düşünceler belirlenebilir. Bu düşünceler her zaman bilinçli veya kolay fark edilebilir olmayabilir.

Düşünceleri Değerlendirme

Bir düşüncenin hangi kanıtlara dayandığı, farklı açıklamaların bulunup bulunmadığı ve düşüncenin kişiyi nasıl etkilediği incelenebilir. Amaç psikoloğun danışana ne düşünmesi gerektiğini söylemesi değildir.

Davranış Örüntülerini İnceleme

Kaçınma, erteleme, geri çekilme veya sürekli kontrol etme gibi davranışların kısa ve uzun vadeli etkileri değerlendirilebilir.

Yeni Beceriler Geliştirme

Başvuru nedenine göre problem çözme, duygu düzenleme, iletişim, sınır koyma, planlama veya kaygıyla baş etme becerileri üzerinde çalışılabilir.

Davranışsal Çalışmalar

Kişinin kaçındığı durumlara yönelik küçük ve kademeli uygulamalar planlanabilir. Bu çalışmalar, yöntemin amacı açıklandıktan ve kişinin gönüllü katılımı sağlandıktan sonra uygulanır.

APA, BDT’de düşünce ve davranış örüntülerinin birlikte ele alınabildiğini; problem çözme, korkulan durumlarla aşamalı biçimde karşılaşma ve iletişim provaları gibi farklı yöntemlerden yararlanılabildiğini belirtmektedir. Her terapi sürecinde bütün tekniklerin kullanılması gerekmez.

BDT Hangi Konuların Değerlendirilmesinde Kullanılabilir?

Bilişsel Davranışçı Terapi farklı psikolojik başvuru nedenlerine uyarlanabilen bir yaklaşımdır. Kaygı, depresif yaşantılar, panik belirtileri, sosyal kaygı, travma sonrası güçlükler ve bazı davranışsal sorunlarla ilgili psikoterapi süreçlerinde değerlendirilebilir.

Bununla birlikte belirli bir konunun BDT ile çalışılabiliyor olması, bu yaklaşımın her kişi için otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez. Psikoterapi yaklaşımı belirlenirken kişinin ihtiyaçları, beklentileri, değerlendirme sonucu ve psikoloğun mesleki yetkinliği dikkate alınmalıdır.

BDT’nin çeşitli psikolojik sorunlarda incelenmiş, araştırma temeli bulunan bir psikoterapi yaklaşımı olduğu APA ve Beck Institute tarafından belirtilmektedir. Ancak psikoterapinin etkisi kişisel koşullara göre değişebilir ve belirli bir sonuç garanti edilemez.

BDT Seansları Nasıl İlerler?

BDT seansları genellikle danışan ve psikoloğun birlikte belirlediği hedefler doğrultusunda ilerler. Görüşmenin başında önceki seanstan sonra yaşanan gelişmeler değerlendirilebilir ve o seansta ele alınacak öncelikli konu belirlenebilir.

Seans içerisinde:

Güncel bir olay veya güçlük incelenebilir.
Olayla ilişkili düşünce ve duygular ele alınabilir.
Tekrar eden davranış örüntüleri değerlendirilebilir.
Farklı bakış açıları üzerinde çalışılabilir.
Günlük yaşamda kullanılabilecek beceriler planlanabilir.
Seansın sonunda ele alınan konular gözden geçirilebilir.

BDT’de psikolog ve danışan arasında iş birliği önemlidir. Psikolog tek taraflı olarak çözüm sunan veya danışanın yerine karar veren kişi değildir. Çalışma hedefleri ve kullanılacak yöntemler danışanla birlikte değerlendirilir.

Beck Institute, çağdaş BDT uygulamasının güçlü bir terapi ilişkisine, iş birliğine, kişiye özgü kavramsallaştırmaya ve danışanın değerleriyle uyumlu hedeflere dayanması gerektiğini belirtmektedir.

Seanslar Arasında Çalışma Yapılır mı?

BDT’de bazı durumlarda seanslar arasında uygulanabilecek gözlem veya davranış çalışmaları planlanabilir. Bunlar arasında düşünce ve duygu kaydı tutmak, günlük etkinlikleri izlemek, belirli bir iletişim biçimini denemek veya küçük bir davranış adımı planlamak bulunabilir.

Bu çalışmalar bir sınav veya başarı ölçümü değildir. Kişinin çalışmayı yapamaması durumunda yargılanması söz konusu değildir. Uygulamanın yapılamamasına neden olan koşullar da terapi sürecinde birlikte değerlendirilebilir.

Seanslar arasındaki çalışmaların amacı, görüşmede ele alınan becerilerin kişinin günlük yaşamında gözlemlenmesine ve denenmesine alan açmaktır. BDT’de seans içi çalışmalarla birlikte günlük yaşam uygulamalarından yararlanılması yaklaşımın yapılandırılmış özelliklerinden biridir.

BDT Geçmiş Yaşantıları Ele Alır mı?

BDT çoğunlukla kişinin güncel yaşamındaki güçlükleri ve bu güçlükleri sürdüren düşünce ve davranış örüntülerini ele alır. Ancak bu durum geçmiş deneyimlerin tamamen göz ardı edildiği anlamına gelmez.

Kişinin çocukluk döneminde veya geçmiş ilişkilerinde yaşadığı deneyimlerin bugünkü inançları, beklentileri ve baş etme biçimleriyle bağlantılı olduğu düşünüldüğünde geçmiş yaşantılar da değerlendirilebilir.

Geçmişin ne ölçüde ele alınacağı, kişinin başvuru nedenine ve terapi hedeflerine göre değişir. Kişinin hazır olmadığı deneyimleri ayrıntılı biçimde anlatması beklenmez.

Bilişsel Davranışçı Terapi Ne Kadar Sürer?

BDT zaman açısından yapılandırılabilen bir terapi yaklaşımıdır. Bununla birlikte toplam seans sayısı herkes için aynı değildir.

Terapi süresini etkileyebilecek unsurlar şunlardır:

Başvuru nedeninin kapsamı,
Yaşanan güçlüğün ne kadar süredir devam ettiği,
Günlük yaşam üzerindeki etkileri,
Terapi hedefleri,
Eşlik eden farklı psikolojik veya fiziksel durumlar,
Seansların sıklığı,
Süreç içinde ortaya çıkan ihtiyaçlar.

İlk görüşmede kesin seans sayısı veya sonuç tarihi verilmesi uygun değildir. Terapi hedefleri ve sürecin ilerleyişi belirli aralıklarla danışanla birlikte gözden geçirilebilir.

Bilişsel Davranışçı Terapi Hakkında Sık Sorulan Sorular

BDT yalnızca düşünceleri değiştirmeye mi odaklanır?

Hayır. BDT; düşüncelerle birlikte duyguları, bedensel tepkileri ve davranışları da değerlendirir. Kaçınma, erteleme veya sürekli kontrol etme gibi davranışların yaşanan güçlüğü nasıl etkilediği üzerinde çalışılabilir.

BDT’de sürekli olumlu düşünmek mi gerekir?

Hayır. BDT’nin amacı kişinin her durumda olumlu düşünmesi değildir. Düşüncelerin gerçekçi, dengeli ve işlevsel biçimde değerlendirilmesi amaçlanır. Zorlayıcı duygular yok sayılmaz veya yanlış olarak nitelendirilmez.

BDT’de seanslar arasında çalışma yapılması zorunlu mudur?

Her danışana ve her seansta aynı çalışma verilmez. Seanslar arasında bir uygulama planlanacaksa amacı açıklanır ve kişinin ihtiyaçlarına göre düzenlenir. Yapılamayan çalışmalar yargılama konusu değil, terapi içinde değerlendirilebilecek bir bilgi olarak ele alınır.

BDT kaç seans sürer?

Seans sayısı kişinin başvuru nedenine, terapi hedeflerine ve ihtiyaçlarına göre değişir. BDT yapılandırılmış ve zaman açısından planlanabilir bir yaklaşım olsa da herkes için geçerli kesin bir süre bulunmaz. İlk görüşmede belirli bir sonuç veya seans sayısı garanti edilemez.

Ön Görüşme Talebi

Kaygı belirtileriniz ve terapi süreci hakkında bilgi almak için kısa bir randevu talebi oluşturun.

Diğer Yaklaşımlar