Bir arkadaşınız sizden yardım istediğinde aslında zamanınız olmadığını bildiğiniz halde “Tamam, hallederim” diyor musunuz? İş yerinde zaten yeterince yoğunken gelen yeni bir görevi reddedemiyor, sonrasında neden kabul ettiğinize kızıyor musunuz? Bir davete katılmak istemediğiniz halde karşı tarafın kırılacağını düşünerek kendinizi gitmek zorunda mı hissediyorsunuz?
Bazı kişiler için hayır diyememek, yalnızca bir iletişim tercihi değildir. “Hayır” demek; karşıdaki insanı üzmek, bencil görünmek, eleştirilmek, reddedilmek veya ilişkinin zarar görmesi ihtimaliyle bağlantılı hissedilebilir.
Bu nedenle kişi aslında istemediği bir şeye:
“Olur.”
“Ben yaparım.”
“Sorun değil.”
“Tamam, hallederiz.”
diyebilir.
O anda çatışmadan kaçınılmış olur. Ancak sonrasında yorgunluk, pişmanlık, öfke veya kişinin kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana attığı hissi ortaya çıkabilir.
Hayır diyememek tek başına belirli bir psikolojik rahatsızlığın göstergesi değildir. Kişinin ilişkileri, öğrendiği iletişim biçimleri, reddedilme ve eleştirilme konusundaki düşünceleri, kendi ihtiyaçlarına verdiği önem ve içinde bulunduğu sosyal bağlam bu davranış üzerinde etkili olabilir.
Bu nedenle önemli olan yalnızca “Nasıl hayır diyebilirim?” sorusuna cevap bulmak değil, önce “Hayır demeyi benim için bu kadar zorlaştıran şey ne?” sorusunu anlamaktır.
Hayır Diyememek Ne Anlama Gelir?
Her insan zaman zaman istemediği halde bir talebi kabul edebilir.
Yakın olduğumuz birine yardım etmek, aile içerisinde sorumluluk almak veya iş yerinde belirli dönemlerde daha fazla görev üstlenmek ilişkilerin doğal parçalarıdır.
Dolayısıyla her “evet” kişinin sınır koyamadığını göstermez.
Hayır demekte zorlanma daha çok kişinin kendi isteği başka olmasına rağmen karşı tarafın vereceği tepkiden dolayı sürekli evet demesiyle görünür hale gelebilir.
Örneğin kişi:
- zamanı olmadığı halde yeni görevler alabilir,
- istemediği davetlere katılabilir,
- yorulduğu halde yardım etmeye devam edebilir,
- rahatsız olduğu davranışları dile getiremeyebilir,
- başkalarının taleplerini kendi ihtiyaçlarından önce değerlendirebilir,
- bir isteği reddettikten sonra yoğun suçluluk yaşayabilir.
Burada temel mesele yardımsever olmak değildir.
Soru şudur:
Kişi gerçekten yardım etmek istediği için mi evet diyor, yoksa hayır demenin sonucundan korktuğu için mi?
Bu ayrım, hayır diyememe davranışını anlamak açısından önemlidir.
Neden Hayır Diyemiyorum?
“Hayır diyemiyorum” düşüncesinin herkes için geçerli tek bir nedeni yoktur.
Bir kişi karşısındaki insanı üzmekten çekinebilir.
Başka biri bencil olarak değerlendirilmekten korkabilir.
Bir başkası ise kendisine ihtiyaç duyulmasının ilişkide değerli olmasını sağladığını düşünebilir.
Hayır demeyi zorlaştırabilecek bazı düşünceler şöyle olabilir:
- “Hayır dersem kırılır.”
- “Bana kızar.”
- “Bir daha benden bir şey istemez.”
- “Bencil olduğumu düşünür.”
- “Beni sevmeyi bırakabilir.”
- “İyi bir arkadaş böyle davranmaz.”
- “Bunu benim yapmam gerekiyor.”
- “Ben yapmazsam kim yapacak?”
- “Biraz daha idare edebilirim.”
Bu düşünceler ilk bakışta birbirine benzeyebilir ancak altında farklı ihtiyaçlar bulunabilir.
Bu nedenle hayır diyememeyi tek bir kişilik özelliğiyle açıklamak doğru olmaz.
Hayır Diyememek ile Sınır Koyamamak Aynı Şey midir?
Hayır demek, kişisel sınırların ifade edilme yollarından biridir ancak kişisel sınırlar yalnızca “hayır” kelimesinden oluşmaz.
Sınırlar kişinin:
- neye zaman ayırabileceğini,
- hangi davranışlardan rahatsız olduğunu,
- fiziksel ve duygusal alanını,
- hangi sorumlulukları üstlenebileceğini,
- ilişkilerinde neyi kabul edip etmeyeceğini
ifade edebilmesiyle ilgilidir.
Örneğin:
“Bu akşam gelemeyeceğim.”
bir sınır olabilir.
“Bu şekilde konuşulduğunda rahatsız oluyorum.”
da bir sınırdır.
“Şu anda bu işi üstlenecek zamanım yok.”
da sınır ifadesidir.
Dolayısıyla sınır koyamamak, yalnızca bir isteği reddedememekten daha geniş bir ilişki örüntüsünü ifade edebilir.
Hayır Demek Neden Bu Kadar Zor Gelebilir?
“Hayır” küçük bir kelimedir ancak kişi açısından büyük bir anlam taşıyabilir.
Çünkü kişi yalnızca talebi reddettiğini düşünmeyebilir.
Zihninde şu bağlantı kurulabilir:
Hayır dersem → karşıdaki üzülür → bana kızar → hakkımda kötü düşünür → ilişkimiz zarar görür.
Gerçekte bu zincirin tamamının gerçekleşmesi gerekmez.
Fakat kişi böyle bir sonuç bekliyorsa, hayır demek oldukça zor hale gelebilir.
Bu nedenle kişinin zorlandığı şey bazen “hayır” kelimesi değil, hayır dedikten sonra ne olacağını düşündüğüdür.
Reddedilme Korkusu Hayır Diyememeye Neden Olabilir mi?
Bazı kişiler açısından hayır demenin en zor tarafı karşıdaki insanın tepkisini kontrol edememektir.
Kişi:
“Hayır dersem benden uzaklaşır.”
“Bir daha beni istemez.”
“Benimle görüşmek istemez.”
gibi düşünceler yaşayabilir.
Bu durumda kişinin önceliği kendi ihtiyacını ifade etmek yerine ilişkiyi her koşulda korumaya dönüşebilir.
İlginç biçimde reddedilmekten korkan kişi, karşısındaki insanı reddetmekte de zorlanabilir.
Çünkü başkasının talebine hayır demek, kişinin zihninde ilişkinin zarar görme ihtimalini artırabilir.
Reddedilme ihtimalinin ilişkiler ve sosyal yaşam üzerindeki etkilerini daha ayrıntılı incelemek için Reddedilme Korkusu Nedir? Neden Olur ve Nasıl Aşılır? başlıklı yazı okunabilir.
Onaylanma İhtiyacı Hayır Demeyi Zorlaştırabilir mi?
Çevremizdeki insanların bizi sevmesi ve takdir etmesi hoşumuza gidebilir.
Bu oldukça olağandır.
Ancak kişi kendi değerini büyük ölçüde diğer insanların onayına göre değerlendirmeye başladığında hayır demek daha zor hale gelebilir.
Örneğin kişi:
“Yardım edersem iyi biri olduğumu düşünür.”
“İsteklerini karşılamazsam bencil olduğumu düşünebilir.”
şeklinde düşünebilir.
Bu durumda başkasına yardım etmek yalnızca yardım davranışı değildir.
Aynı zamanda kişinin:
“Ben iyi bir insanım.”
duygusunu korumasının yollarından biri haline gelebilir.
Dolayısıyla hayır demek yalnızca bir isteği reddetmek değil, kişinin kendi olumlu imajını tehlikeye atmak gibi hissedilebilir.
Başkalarının Ne Düşündüğünü Fazla Önemsemek
Hayır diyememe davranışının altında zaman zaman insanların kişi hakkında nasıl düşüneceğini kontrol etme isteği bulunabilir.
“Beni kaba bulur mu?”
“Bencil olduğumu düşünür mü?”
“Arkamdan ne söyler?”
“Beni artık sevmez mi?”
Bu durumda kişi kendi kararından çok karşıdaki insanın karar hakkında ne düşüneceğine odaklanır.
Ancak başka insanların düşüncelerini tamamen kontrol etmek mümkün değildir.
Kişi son derece nazik biçimde sınır koysa bile karşıdaki insan bundan hoşlanmayabilir.
Bu durum sınırın otomatik olarak yanlış olduğu anlamına gelmez.
Konunun sosyal onay ve değerlendirilme boyutu Başkalarının Ne Düşündüğünü Önemsemek Neden Olur? başlıklı yazıda daha ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
“Hayır Dersem Bencil Olurum” Düşüncesi
Hayır demeyi zorlaştıran düşüncelerden biri bencil görünme korkusudur.
Ancak kişinin kendi zamanını, enerjisini veya sınırlarını dikkate alması ile yalnızca kendisini düşünmesi aynı şey değildir.
Örneğin bir arkadaş:
“Bu hafta sonu taşınmama yardım eder misin?”
diye sorabilir.
Kişinin zaten başka bir planı veya sorumluluğu varsa:
“Bu hafta sonu yardımcı olamayacağım.”
demesi arkadaşının ihtiyacını küçümsediği anlamına gelmez.
Yalnızca o talebi yerine getiremeyeceğini ifade eder.
Hayır demeyi öğrenirken şu ayrım önemlidir:
Bir talebi reddetmek ile bir insanı reddetmek aynı şey değildir.
Kişi bir isteğe hayır diyebilir ve aynı zamanda o insanla ilişkisini önemsemeye devam edebilir.
Hayır Dediğimde Neden Suçlu Hissediyorum?
SERP’te güçlü biçimde karşılaşılan sorgulardan biri de “hayır dediğimde neden suçlu hissediyorum?” şeklindedir.
Suçluluk her zaman kişinin yanlış bir şey yaptığı anlamına gelmez.
Bazen kişi alışık olmadığı bir davranışı yaptığı için de rahatsızlık hissedebilir.
Örneğin yıllardır herkese evet diyen biri ilk kez:
“Bu hafta yardımcı olamayacağım.”
dediğinde kendisini huzursuz hissedebilir.
Karşı taraf herhangi bir tepki vermese bile kişi:
“Acaba yanlış mı yaptım?”
diye düşünebilir.
Bunun nedeni sınırın gerçekten yanlış olması değil, kişinin daha önce kendi ihtiyaçlarına öncelik vermeye alışkın olmaması olabilir.
Bu nedenle sınır koyduktan sonra suçluluk hissetmek, sınırın hatalı olduğuna ilişkin otomatik bir kanıt değildir.
Hayır Dedikten Sonra Açıklama Yapma İhtiyacı
Bazı kişiler “hayır” dedikten hemen sonra uzun açıklamalar yapmaya başlar.
“Normalde kesin gelirdim ama biliyorsun işler çok yoğun, dün de geç çıktım, aslında seni kırmak istemiyorum…”
Bu açıklamalar karşıdaki insanın hayal kırıklığını azaltmaya yönelik olabilir.
Ancak kişi her hayır cevabını kabul ettirebilmek için uzun bir savunma yapmak zorunda hissediyorsa kendi sınırına yeterince güvenmiyor olabilir.
Bazen:
“Bu hafta gelemeyeceğim.”
veya:
“Bu işi şu anda üstlenemiyorum.”
yeterli olabilir.
Her hayır kararının karşıdaki kişi tarafından tamamen anlaşılması veya onaylanması gerekmez.
Hayır Demek Kabalık mıdır?
Hayır demenin kendisi kaba değildir.
Ancak hayır deme biçimi önemlidir.
“Hayır, beni ilgilendirmez.”
ile:
“Teşekkür ederim ama bu kez katılamayacağım.”
aynı iletişim biçimi değildir.
Sınır koymak karşıdaki insanı küçümsemek, cezalandırmak veya iletişimi kesmek anlamına gelmez.
Kişi hem karşı tarafın talebine saygılı olabilir hem de kendi kapasitesini açık biçimde ifade edebilir.
Bu nedenle sağlıklı sınır yalnızca ne söylediğimizle değil, nasıl söylediğimizle de ilgilidir.
Hayır Diyememek ve İnsanları Memnun Etmeye Çalışmak
Günümüzde “people pleasing” olarak da kullanılan insanları memnun etme eğilimi, kişinin diğer insanların hoşnutsuzluğundan kaçınmak için kendi davranışlarını sürekli onların beklentilerine göre düzenlemesini ifade etmek için kullanılan günlük bir kavramdır.
Bu resmi bir psikolojik tanı değildir.
Kişi:
- herkesle iyi geçinmeye çalışabilir,
- çatışma çıkmasın diye fikirlerini söylemeyebilir,
- sürekli yardım teklif edebilir,
- kendisine ihtiyaç duyulmasından memnun olabilir,
- başkalarının sorunlarını kendi sorumluluğu gibi görebilir.
Başlangıçta bu davranışlar yardımseverlik gibi görünebilir.
Ancak kişi kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemeye başladığında zaman içerisinde yorgunluk ve kırgınlık oluşabilir.
“Ben İyi Biriyim, O Yüzden Hayır Diyemiyorum”
Yardımsever olmak ile sınır koyabilmek birbirinin karşıtı değildir.
Bir kişi başkalarına yardım etmeyi gerçekten isteyebilir.
Aynı zamanda:
“Bugün buna enerjim yok.”
diyebilir.
Bir insan cömert olabilir ve yine de:
“Bunu yapamam.”
diyebilir.
Kişinin ne kadar iyi veya düşünceli olduğu, başkalarının bütün taleplerini karşılayabilmesine göre belirlenmek zorunda değildir.
Aksi halde yardım davranışı gönüllü olmaktan çıkıp zorunluluğa dönüşebilir.
Sürekli Evet Demek Neden Zamanla Öfkeye Dönüşebilir?
Kişi istemediği halde sürekli evet dediğinde ilk anda çatışmadan kaçınmış olabilir.
Ancak kendi ihtiyaçları ertelendikçe içsel bir rahatsızlık oluşabilir.
“Ben herkes için bir şey yapıyorum ama kimse benim için yapmıyor.”
“Benden sürekli bir şey istiyorlar.”
“Herkes benim iyi niyetimi kullanıyor.”
gibi düşünceler ortaya çıkabilir.
Bazı durumlarda gerçekten kişinin sınırlarını zorlayan insanlar bulunabilir.
Ancak bazen karşıdaki kişi kişinin istemediğini bilmiyor olabilir.
Çünkü kişi dışarıdan:
“Tabii, sorun değil.”
demiştir.
Bu durumda bir çelişki oluşur:
Dışarıdan evet söylenir.
İçeride ise hayır vardır.
Zaman içerisinde bu fark kırgınlık ve öfkeyi artırabilir.
İnsanlar Sınırlarınızı Nereden Bilecek?
İnsanların bizim ihtiyaçlarımızı her zaman kendiliğinden anlaması mümkün değildir.
Kişi:
“Benim ne kadar yorulduğumu görmesi gerekiyor.”
“Zaten bunu istemediğim belli.”
“Beni tanıyorsa sormamalı.”
diye düşünebilir.
Ancak karşıdaki insan aynı durumu farklı yorumlayabilir.
Kişi her seferinde talebi kabul ediyorsa diğer kişi:
“Demek ki onun için sorun değil.”
diye düşünebilir.
Bu nedenle sınır koymak yalnızca kendimizi korumak değil, ilişkide karşıdaki insana da bizim için neyin uygun olup olmadığı hakkında bilgi vermek anlamına gelir.
Aile İçinde Hayır Diyememek
Aile ilişkilerinde hayır demek diğer ilişkilere göre daha zor hissedilebilir.
Kişi:
“Sonuçta ailem.”
“Onlara hayır diyemem.”
“Bunca yıl benim için uğraştılar.”
“Bunu yapmak zorundayım.”
diye düşünebilir.
Aile içerisinde karşılıklı sorumluluk ve yardımlaşma doğal olabilir.
Ancak yakınlık sınırsız sorumluluk anlamına gelmez.
Kişinin kendi hayatı, zamanı ve kapasitesi de değerlendirmeye dahil edilmelidir.
Özellikle yetişkinlik döneminde kişinin ailesiyle olan sınırları çocukluk dönemindekiyle aynı olmak zorunda değildir.
Anne Babaya Hayır Diyememek
Bazı kişiler yetişkin oldukları halde ebeveynlerinin taleplerini reddederken yoğun suçluluk hissedebilir.
Burada konu yalnızca isteğin kendisi olmayabilir.
Kişi:
“İyi bir evlat böyle yapmaz.”
“Onları hayal kırıklığına uğratmamalıyım.”
diye düşünebilir.
Bu durumda sınır koymak sevgiyle karşıt bir davranış gibi hissedilebilir.
Oysa bir yetişkinin kendi kararlarını vermesi, ebeveynlerini sevmediği anlamına gelmez.
Aynı şekilde ebeveynlerin her isteğine uymamak da ilişkinin değersiz olduğu anlamına gelmez.
Romantik İlişkilerde Hayır Diyememek
Hayır diyememe yakın ilişkilerde de görülebilir.
Kişi partnerini kaybetmekten veya tartışma çıkmasından çekindiği için:
- istemediği planlara katılabilir,
- rahatsız olduğu davranışları söylemeyebilir,
- kendi ihtiyaçlarını erteleyebilir,
- sürekli partnerinin isteğine uyum sağlayabilir.
Bir süre sonra:
“Bu ilişkide benim ne istediğimin önemi yok.”
hissi oluşabilir.
Ancak burada önemli bir nokta vardır:
Kişinin ihtiyaçlarını sürekli geri plana atması ile partnerin ihtiyaçlarını dikkate alması aynı şey değildir.
Yakın ilişki karşılıklı uyum ve müzakere içerir.
Her iki kişinin de ihtiyaçlarının konuşulabileceği bir alan bulunması önemlidir.
Kişinin ilişkide kendi değerini ne ölçüde partnerinin tepkilerine bağladığını daha ayrıntılı ele almak için İlişkide Kendini Değersiz Hissetmek Neden Olur? başlıklı yazı incelenebilir.
İş Yerinde Hayır Diyememek
İş hayatında hayır demek her zaman kolay değildir.
Çünkü iş ilişkileri arkadaşlık ilişkilerinden farklı güç dengeleri içerebilir.
Yöneticinin verdiği her görev basitçe reddedilemeyebilir.
Bu nedenle “İş yerinde sınır koymak” konusu yalnızca:
“İstemiyorsanız hayır deyin.”
şeklinde ele alınamaz.
Ancak çalışan sürekli:
- kapasitesinin üzerinde iş alıyor,
- her ek görevi kabul ediyor,
- çalışma saatleri dışındaki taleplere sürekli yanıt veriyor,
- yardım istemekten çekiniyor,
- iş yükünü açık biçimde ifade edemiyorsa
zaman içerisinde aşırı yük oluşabilir.
Burada daha gerçekçi ifadeler kullanılabilir:
“Şu anda X ve Y görevleri üzerinde çalışıyorum. Bunun önceliğini birlikte belirleyebilir miyiz?”
veya:
“Bu işi bugün tamamlamam mümkün görünmüyor. Yarın teslim edebilirim.”
Bu cümleler doğrudan reddetmek yerine kişinin kapasitesini görünür hale getirir.
Arkadaşlara Hayır Diyememek
Arkadaşlıkta kişinin sürekli ulaşılabilir olması gerektiği düşüncesi sınır koymayı zorlaştırabilir.
Bir arkadaş desteğe ihtiyaç duyduğunda yanında olmak değerlidir.
Ancak kişi her mesajı hemen cevaplamak, her davete katılmak veya her problemi çözmek zorunda değildir.
Örneğin:
“Bugün konuşabilecek durumda değilim, yarın seni arayabilir miyim?”
demek arkadaşlığı reddetmek değildir.
Kişinin kendi kapasitesini açık biçimde ifade etmesidir.
Sağlıklı ilişkilerde zaman zaman bir tarafın diğerinin sınırından hoşlanmaması mümkündür.
Önemli olan her iki tarafın ihtiyaçlarının da ilişki içerisinde konuşulabilmesidir.
Hayır Diyememek Özgüven Eksikliği midir?
Her zaman değil.
Hayır diyememeyi doğrudan “özgüven eksikliği” olarak tanımlamak gereğinden fazla basitleştirici olabilir.
Kişi işinde oldukça kendinden emin olabilir ancak ailesine sınır koymakta zorlanabilir.
Başka biri arkadaşlarına rahatlıkla hayır diyebilir ancak romantik ilişkilerde bunu yapmakta güçlük çekebilir.
Dolayısıyla sınır koyma davranışı bağlama göre değişebilir.
Özdeğer ve kişinin kendisine verdiği önem bu davranışla ilişkili olabilir ancak hayır diyememenin tek açıklaması değildir.
Hayır Diyememek Çocukluktan mı Gelir?
Geçmiş deneyimler kişinin sınırlarla ilişkisini etkileyebilir.
Örneğin çocukken:
“Büyüklerine karşı gelme.”
“Hayır denmez.”
“Bencil olma.”
“Önce başkalarını düşün.”
gibi mesajlarla büyüyen kişi yetişkinlikte kendi ihtiyacını dile getirdiğinde suçluluk hissedebilir.
Ancak buradan:
“Hayır diyemiyorsanız nedeni çocukluğunuzdur.”
sonucuna ulaşmak doğru değildir.
Bugünkü ilişkiler, sosyal çevre, kültürel değerler, kişinin düşünce biçimleri ve içinde bulunduğu koşullar da sınır davranışını etkileyebilir.
Geçmiş deneyimler değerlendirmede önemli olabilir ancak tek açıklama olmak zorunda değildir.
Hayır Diyememek Bir Hastalık mıdır?
Hayır.
Hayır diyememek tek başına psikolojik bir hastalık veya tanı değildir.
İnsanların sınır koymakta zorlanması farklı psikolojik ve ilişkisel süreçlerle birlikte görülebilir.
Ancak:
“Hayır diyemiyorum.”
ifadesinden hareketle kişinin kendisine bir psikolojik tanı koyması doğru değildir.
Daha anlamlı olan bu davranışın:
- ne kadar sık ortaya çıktığı,
- hangi ilişkilerde yoğunlaştığı,
- kişinin günlük yaşamını nasıl etkilediği,
- kişinin kendi ihtiyaçlarını ne ölçüde geri plana ittiği
gibi alanları değerlendirmektir.
Sağlıklı Sınır Nedir?
Sınır koymak duvar örmek değildir.
Amaç insanlardan uzaklaşmak veya her talebi reddetmek değildir.
Sağlıklı sınır kişinin:
kendi ihtiyacını fark etmesi → karşı tarafın ihtiyacını dinlemesi → kapasitesini değerlendirmesi → kararını açık biçimde ifade edebilmesi
şeklinde düşünülebilir.
Bazen sonuç “evet” olur.
Bazen “hayır”.
Bazen ise:
“Şu anda değil ama yarın yardımcı olabilirim.”
gibi bir ara seçenek bulunabilir.
Önemli olan cevabın yalnızca korku veya suçluluk nedeniyle verilmemesidir.
Hayır Demeyi Öğrenmek Mümkün mü?
Sınır koyma ve kendini ifade etme becerileri üzerinde çalışılabilir.
Ancak amaç bir anda herkese “hayır” demeye başlamak değildir.
İlk olarak kişinin hangi durumlarda zorlandığını fark etmesi yararlı olabilir.
Hangi Kişilere Hayır Diyemiyorsunuz?
Kişi herkese karşı aynı biçimde davranmayabilir.
Arkadaşlarına kolaylıkla hayır diyebilir ancak ailesine diyemeyebilir.
İş arkadaşlarına hayır diyebilir ancak yöneticisine söylemekten çekinebilir.
Bu nedenle:
“Kimlere karşı hayır demek benim için daha zor?”
sorusu önemli olabilir.
Hayır Demekten Neden Korkuyorsunuz?
Bir sonraki soru:
“Hayır dersem ne olacağını düşünüyorum?”
olabilir.
Örneğin:
“Bana kızacak.”
“Üzülecek.”
“Beni bencil bulacak.”
“İlişkimiz bozulacak.”
Kişinin sınırdan çok sınırın ardından beklediği sonucu fark etmesi önemlidir.
Gerçek İstek ile Otomatik Eveti Ayırmak
Bir talep geldiğinde hemen cevap vermek yerine kısa bir süre düşünmek yararlı olabilir.
Kişi kendisine:
“Bunu gerçekten yapmak istiyor muyum?”
“Bunu yapabilecek zamanım var mı?”
“Evet dersem hangi başka ihtiyacımı erteleyeceğim?”
diye sorabilir.
Bu sorular başkalarını önemsememek için değil, kişinin kendisini de kararın içine dahil etmesi içindir.
Hemen Cevap Vermek Zorunda Değilsiniz
Hayır demekte zorlanan kişiler bazen talep geldiği anda refleks olarak:
“Olur.”
diyebilir.
Daha sonra:
“Keşke kabul etmeseydim.”
diye düşünebilir.
Bu durumda kullanılabilecek önemli becerilerden biri karar için zaman istemektir.
Örneğin:
“Takvimime bakıp sana döneyim.”
“Şu anda cevap vermeyeyim, birazdan haber vereceğim.”
“Bunu düşünüp akşam sana söyleyebilirim.”
Bu kısa ara, otomatik olarak evet demek yerine kişinin kendi kapasitesini değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Hayır Derken Uzun Bir Savunma Yapmak Gerekir mi?
Her zaman değil.
Basit ve açık ifadeler çoğu durumda yeterlidir.
Örneğin:
“Teşekkür ederim ama gelemeyeceğim.”
“Bu hafta yardımcı olamayacağım.”
“Şu anda yeni bir sorumluluk alamıyorum.”
“Bu benim için uygun değil.”
“Bunu yapmak istemiyorum.”
Bazı durumlarda kısa bir gerekçe paylaşmak ilişki açısından uygun olabilir.
Ancak kişinin her hayır cevabını karşı tarafa kabul ettirebilmek için uzun bir savunmaya dönüştürmesi gerekmez.
Nazik Olmak ile Belirsiz Olmak Aynı Şey Değildir
Hayır demekten çekinen kişi bazen cevabını çok dolaylı hale getirebilir.
“Belki gelebilirim.”
“Bakarız.”
“Sanırım zor ama belli olmaz.”
Aslında karar verilmiştir:
Kişi gitmek istemiyordur.
Ancak karşıdaki insanın üzülmesini önlemek için belirsiz bir cevap verilir.
Bu durum kısa vadede rahatsızlığı azaltabilir.
Ancak daha sonra karşı taraf tekrar sorduğunda kişi aynı konuşmayı yeniden yapmak zorunda kalabilir.
Nazik sınırın aynı zamanda anlaşılır olması önemlidir.
Hayır Dedikten Sonra Karşı Taraf Üzülürse Ne Olur?
Bu soru hayır diyememenin merkezinde yer alabilir.
Kişi:
“Karşımdaki insan üzülürse bunu düzeltmek benim görevim.”
diye düşünüyor olabilir.
Oysa ilişkilerde bir insanın her hayal kırıklığını ortadan kaldırmak mümkün değildir.
Arkadaşınız birlikte plan yapmak isteyebilir.
Siz müsait olmayabilirsiniz.
Arkadaşınız buna üzülebilir.
Bu durum otomatik olarak sizin yanlış yaptığınız anlamına gelmez.
İki gerçek aynı anda var olabilir:
Karşıdaki kişi hayal kırıklığı yaşayabilir.
ve
Sizin yine de sınır koymaya hakkınız olabilir.
Kişinin başkalarının duygularına empati göstermesi ile bu duyguların tamamından kendisini sorumlu tutması aynı şey değildir.
Karşı Taraf Hayır Cevabına Saygı Duymuyorsa
Her sınır sakin biçimde karşılanmayabilir.
Bazı insanlar:
“Bir kere de beni düşün.”
“Çok değiştin.”
“Eskiden böyle değildin.”
gibi ifadeler kullanabilir.
Bu durumda kişi hemen:
“Demek ki yanlış yaptım.”
diye düşünebilir.
Ancak karşıdaki kişinin sınırdan hoşlanmaması, sınırın otomatik olarak yanlış olduğunu göstermez.
Bununla birlikte ilişkiler bağlama göre değerlendirilmelidir.
Her talebin reddedilmesi veya karşılıklı sorumlulukların sürekli görmezden gelinmesi de sağlıklı sınır olarak adlandırılamaz.
Sınırlar tek taraflı kurallar değil, ilişkilerin karşılıklı yapısı içerisinde ele alınmalıdır.
Sınır Koymaya Küçük Durumlardan Başlamak
Hayır demek çok zor geliyorsa kişinin en önemli ilişkilerindeki en zor konudan başlaması gerekmeyebilir.
Daha düşük riskli durumlarda pratik yapılabilir.
Örneğin:
İstenmeyen bir kampanyaya:
“Hayır, teşekkür ederim.”
demek.
Katılmak istenmeyen küçük bir plana:
“Bu kez katılamayacağım.”
demek.
Ek bir göreve:
“Bugün bunu tamamlayamam.”
demek.
Bu deneyimler kişinin hayır dedikten sonra ortaya çıkan rahatsızlığı da gözlemlemesine yardımcı olabilir.
Amaç rahatsızlığın hiç oluşmaması değildir.
Kişi yeni bir sınır davranışı geliştirirken bir süre suçluluk veya gerginlik hissedebilir.
Hayır Dedikten Sonra Suçlulukla Ne Yapılabilir?
Suçluluk geldiğinde kişi hemen kararını değiştirmek isteyebilir.
“Tamam, geleceğim.”
“Ben hallederim.”
diyerek sınırı geri çekebilir.
Bunun yerine şu sorular değerlendirilebilir:
“Gerçekten yanlış bir şey mi yaptım?”
“Yoksa yalnızca karşı tarafın hayal kırıklığına alışık değil miyim?”
“Bu talebi kabul etseydim benim üzerimde nasıl bir etkisi olacaktı?”
“Hayır demem gerçekten karşı tarafa zarar mı verdi, yoksa yalnızca istediği sonucu alamadı mı?”
Bu ayrımlar suçluluğun işlevini daha gerçekçi değerlendirmeye yardımcı olabilir.
Hayır Demek İlişkileri Bozar mı?
Her ilişki aynı değildir.
Bazı kişiler sınırlar karşısında anlayışlı olabilir.
Bazıları alışık olmadığı için başlangıçta şaşırabilir.
Bazıları ise sınırları sürekli ihlal etmeye çalışabilir.
Dolayısıyla:
“Hayır demek ilişkileri kesinlikle güçlendirir.”
gibi mutlak bir ifade kullanmak doğru değildir.
Ancak kişinin hiçbir zaman kendi ihtiyaçlarını ifade edemediği bir ilişkide karşılıklı ve açık iletişim kurmak zorlaşabilir.
Sınır koymak bazı ilişkilerde geçici rahatsızlık yaratabilir.
Fakat ilişkinin yalnızca kişinin sürekli evet demesi sayesinde devam edip etmediğini fark etmek de önemli olabilir.
Hayır Diyebilmek İçin Kullanılabilecek Örnek Cümleler
Hayır demek karmaşık veya sert olmak zorunda değildir.
Zamanınız Yoksa
“Şu anda buna zaman ayıramıyorum.”
“Bu hafta programım uygun değil.”
Bir Daveti Kabul Etmek İstemiyorsanız
“Düşündüğün için teşekkür ederim ama bu kez katılamayacağım.”
İş Yükünüz Fazlaysa
“Şu anda iki öncelikli görev üzerinde çalışıyorum. Yeni işi üstlenirsem teslim tarihi değişecek.”
Yardım Edecek Kapasiteniz Yoksa
“Bu konuda şu anda yardımcı olamayacağım.”
Karar Vermek İçin Zamana İhtiyacınız Varsa
“Takvimime bakıp sana döneyim.”
Bir Davranıştan Rahatsızsanız
“Bu şekilde konuşulduğunda rahatsız oluyorum.”
Bu cümlelerin hiçbiri her ilişki veya durum için otomatik formül değildir.
Kişinin ilişkisel bağlamına göre iletişim biçimi değişebilir.
Hayır Diyememek Ne Zaman Daha Yakından Değerlendirilebilir?
Zaman zaman hayır demekte zorlanmak oldukça olağandır.
Ancak kişi:
- sürekli kendi ihtiyaçlarını erteliyorsa,
- başkalarını üzmemek için istemediği şeyleri yapıyorsa,
- çok fazla sorumluluk aldığı için tükenmiş hissediyorsa,
- sınır koyduğunda yoğun suçluluk yaşıyorsa,
- ilişkilerinde sık sık kullanılmış veya görünmez hissediyorsa,
- kendi fikrini söylemekten korkuyorsa,
- reddedilme veya eleştirilme korkusu nedeniyle davranışlarını sürekli değiştiriyorsa
bu örüntünün yaşamındaki yerini daha yakından değerlendirmek anlamlı olabilir.
Burada amaç kişinin artık herkese hayır demesi değildir.
Daha çok evet ve hayır kararlarının korkudan mı yoksa gerçek tercih ve kapasiteden mi çıktığını fark edebilmektir.
Psikoterapide Hayır Diyememek Nasıl Ele Alınabilir?
Psikoterapide hayır diyememek tek başına psikolojik bir tanı olarak ele alınmaz.
Görüşmelerde kişinin hangi ilişkilerde sınır koymakta zorlandığı ve bunun altında hangi düşüncelerin bulunduğu değerlendirilebilir.
Örneğin:
- Hayır demek en çok kimlere karşı zor geliyor?
- Hayır denildiğinde ne olacağı düşünülüyor?
- Karşı tarafın hayal kırıklığı nasıl deneyimleniyor?
- Kişi ne kadar sık suçluluk hissediyor?
- Kendi ihtiyaçlarını fark etmek kolay mı?
- Yardım etmek ile zorunda hissetmek ayrılabiliyor mu?
- İlişkilerde sürekli fazla sorumluluk alınıyor mu?
- Reddedilme veya eleştirilme korkusu bulunuyor mu?
- Kişinin sınırları geçmiş ve mevcut ilişkilerinde nasıl karşılanmış?
Bir kişi için reddedilme korkusu daha belirleyici olabilirken başka biri için aile içerisinde öğrenilen roller veya başkalarının ihtiyaçlarından aşırı sorumluluk hissetme ön planda olabilir.
Amaç kişiye:
“Bundan sonra insanlara hayır de.”
şeklinde basit bir talimat vermek değildir.
Kişinin kendi ihtiyaçlarını fark edebilmesi, sınır koymayı zorlaştıran düşünceleri değerlendirebilmesi ve ilişkiler içerisinde kendisini daha açık ifade edebilmesi üzerinde çalışılabilir.
İstanbul Anadolu Yakası’nda yüz yüze psikoterapi, klinik çalışma çerçevesi ve görüşme bilgileri için Kadıköy Psikolog sayfası incelenebilir.
Online Psikoterapide Sınır Koyma Üzerine Çalışılabilir mi?
İstanbul dışında yaşayan veya düzenli olarak kliniğe gelemeyen yetişkinler için uygun koşullarda online psikoterapi değerlendirilebilir.
Online psikoterapide de:
- hayır diyememe,
- sınır koymakta zorlanma,
- reddedilme korkusu,
- onay ihtiyacı,
- ilişkilerde fazla sorumluluk alma,
- suçluluk,
- kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atması
gibi konular ele alınabilir.
Online veya yüz yüze görüşmenin uygunluğu kişinin ihtiyaçları ve mevcut koşulları doğrultusunda değerlendirilmelidir.
Hayır Demek Başkalarını Önemsememek Değildir
Hayır diyememek, çoğu zaman yalnızca doğru cümleyi bulamamakla ilgili değildir.
Kişi hayır kelimesinin arkasına:
“Beni sevmez.”
“Kırılır.”
“Bencil olurum.”
“İyi bir insan değilim.”
gibi daha büyük anlamlar yükleyebilir.
Bu nedenle hayır demeyi öğrenmek yalnızca iletişim tekniklerini öğrenmekten ibaret olmayabilir.
Kişinin:
kendi ihtiyaçlarını ne kadar fark ettiği,
başkalarının duygularından ne ölçüde sorumlu hissettiği,
reddedilmeye nasıl anlam verdiği,
kendi değerini başkalarının onayına ne kadar bağladığı
da önemlidir.
Sınır koyabilmek başkalarını önemsemeyi bırakmak anlamına gelmez.
Aynı şekilde her talebe evet demek de kişinin ne kadar sevgi dolu veya iyi olduğunu göstermez.
Daha dengeli bir yaklaşımda kişi hem karşısındaki insanın ihtiyacını duyabilir hem de kendisine şu soruyu sorabilir:
“Ben bunu gerçekten yapabilecek ve yapmak isteyen bir durumda mıyım?”
Cevap bazen evet olabilir.
Bazen hayır.
Önemli olan kişinin bu cevabı yalnızca reddedilme, eleştirilme veya suçluluk korkusunun belirlemesine gerek olmadığını fark edebilmesidir.
İnternet üzerindeki psikoloji içerikleri genel bilgilendirme amacı taşır; kişiye özel psikolojik değerlendirme veya tanı yerine geçmez.
